Suy ngẫm về Trí tuệ nhân tạo

Nguyễn Bá Ngọc

Trí tuệ nhân tạo (Artificial Intelligence - AI) - thuật ngữ mang đậm nét nhân cách hóa, chứ bản chất của sự sống vốn ẩn chứa bên trong vô vàn tiến trình sinh hóa đầy ắp những bí ẩn, còn phức tạp hơn nhiều so với thế giới máy tính vốn đã rất phức tạp và được coi là phát minh vĩ đại của nhân loại, về bản chất là mạng lưới dày đặc các dòng điện, vận hành theo chu kỳ rời rạc và xác định theo các nguyên tắc vật lý. Trong bài này tôi chia sẻ các suy nghĩ của bản thân về một chủ đề cụ thể - về khẳng định "AI ngày nay đã có thể thay thế Junior dev rồi" mà tôi đã được nghe từ một số người đang giữ các vị trí quan trọng. Ngay từ lần đầu tiên tôi đã cảm thấy có gì đó không đúng và điều đó đã khiến tôi phải suy ngẫm.

Câu chuyện thứ nhất - Sự phát triển tự nhiên của con người giống như một tiến trình liên tục, bất kỳ chuyên gia nào cũng đều có giai đoạn về bản chất là người học việc, rồi qua rèn luyện kỹ năng, tích lũy tri thức, liên tục hoàn thiện rồi mới thành chuyên gia. Những người làm việc trong lĩnh vực giáo dục như tôi, có lẽ nhìn rõ hơn hết sự trưởng thành dần của người học. Khác với các doanh nghiệp, họ thường muốn và cần có chuyên gia để thực hiện các dự án - câu hỏi tiêu biểu - "chuyên gia đang ở đâu?", còn trong môi trường giáo dục đại học, các thầy cô đều rất sẵn lòng chỉ bảo và dìu dắt các em từ giai đoạn triển vọng, để các em rèn giũa và trở thành các chuyên gia - câu hỏi tiêu biểu - "làm sao để người từ chưa có kinh nghiệm nhưng cháy bỏng các khát vọng và quyết tâm trở thành chuyên gia?"

Vấn đề thứ nhất - Không có Junior thì không có Senior và cao hơn nữa, sự đứt gãy ở giai đoạn sớm của một tiến trình có thể làm mất đi toàn bộ tiến trình. Cho nên tôi có cảm giác thông điệp "AI ngày nay đã có thể thay thế Junior dev rồi" chỉ là một cách sử dụng ngôn từ khéo léo, hay trong ngôn ngữ bình dân - người quan trọng đang chém gió thôi. Ngôn từ vốn do con người sáng tạo ra, và không có gì ngăn cản mọi người thay đổi hệ khái niệm. Ở đây có lẽ mọi người chỉ đang muốn bỏ khái niệm Junior và sử dụng khái niệm Senior cho dev mới, giống như một sự lạm phát khái niệm, chứ bản chất tự nhiên thì không thể thay đổi, con người chỉ có thể vận dụng khéo léo các quy luật tự nhiên chứ không thể thay đổi nó.

Câu chuyện thứ hai - Nguy cơ tiềm ẩn trong sự ỷ nại vào một giấc mơ công nghệ, và khả năng sụp đổ của những cái được xây dựng dựa trên các giả thuyết không chắc chắn. Công nghệ AI ngày nay chưa hoàn thiện và không có bất kỳ sự đảm bảo nào rằng các vấn đề có thể được khắc phục. Tôi cũng có thử sử dụng AI cho một số tính toán toán học, các vấn đề vốn có thể được xử lý tốt bằng các kỹ năng lập trình mức nhập môn với R hoặc Python, và tôi đã vô cùng ngạc nhiên khi tận mắt thấy những cỗ máy được nhiều người liên tục khen ngợi cung cấp kết quả tính toán sai. Và bi hài hơn nữa là trong điều kiện đưa ra kết quả sai nó vẫn có thể ba hoa kiểu như "bạn cảm thấy choáng ngợp về khả năng của tôi chứ gì! ha ha". Sau đó tôi bắt đầu thay đổi suy nghĩ - “Ồ công nghệ AI không giống như mình đã hình dung từ những câu chuyện đã được nghe, có lẽ mình đã kỳ vọng quá nhiều”. Rồi sau đó tôi vẫn tiếp tục làm việc theo cách trước đây, với những kỹ năng mà tôi đã có. Nếu đặt trong hệ quy chiếu sáng tạo thì những kết quả do AI tạo ra không nổi bật, kết quả nhanh nhưng sai không hữu ích trong khi công sức sửa lỗi có thể vượt quá công sức làm mới. Nhưng nếu quan sát từ góc nhìn tiếp cận thông tin Web thì các lỗi trong nội dung AI dễ tiếp nhận hơn, cũng như Web các nội dung tốt, tệ, đúng, sai lẫn lộn. Sử dụng thông tin được cung cấp bởi AI tốt cho người dùng, nhưng nếu không trích dẫn nguồn thì không tốt cho người sáng tạo nội dung. Với công cụ truy cập thông tin hiệu quả hơn thì hiệu quả xử lý công việc bằng kỹ năng nghiệp vụ không thay đổi có tăng lên, nhưng những con số ấn tượng như 30%, 40% hay thậm chí 50% là những kỳ vọng quá lớn.

Vấn đề thứ hai - Sửa mã nguồn của AI giống như Senior dev sửa mã nguồn của Junior dev không làm cho người học trở thành Senior dev, nhưng có thể làm đứt gãy sự phát triển tư duy giải quyết vấn đề, khiến cho người học không phát triển được kỹ năng viết mã nguồn. Người học nếu cứ ỷ nại vào giả thuyết AI bây giờ sinh mã nguồn tốt rồi, vì vậy không cần học viết mã nguồn nữa, thay vào đó đi học sửa mã nguồn, sử dụng đầu ra của AI rồi sửa một chút là sẽ có sản phẩm để dùng, e rằng với lối tư duy đó đến khi phát hiện ra AI không làm các công việc thay mình được thì có thể đã muộn, kỹ năng viết mã nguồn cần nhiều thời gian để rèn luyện, có thể tính bằng năm, không phải cái một sáng một chiều có thể có được. Những năm tháng trên ghế nhà trường mà không rèn giũa, nhỡ sau này muốn học lại - không phải chuyện đơn giản. Làm tốt các bài tập của học phần, hay thậm chí đạt điểm cao mới chỉ là tiềm năng, không đồng nghĩa với năng lực hay sự đảm bảo có thể giải quyết tốt vấn đề ứng dụng thực tế. Đối với người học nếu tiềm năng không phải của mình thì làm sao và biết biến cái gì thành năng lực đây!

Ví dụ sơ lược về một mô hình kinh tế: Có thể mua trọn gói một nhà máy để sản xuất sản phẩm để kinh doanh, vận hành nhà máy thuận lợi có thể tạo ra giá trị thặng dư, kinh doanh có thể có lãi lớn. Tuy nhiên nếu không tự chủ được công nghệ chế tạo máy cần thiết để làm ra nhà máy đó, thì khi nhà máy gặp sự cố, các khoản lãi đã thu được liệu có đủ bù chi phí mua các thành phần thay thế hoàn toàn phụ thuộc vào các đối tác cung cấp để duy trì nhà máy tiếp tục hoạt động? hay tất cả lại trở về với nơi có thể sản xuất ra nhà máy đó?

Lời kết: Khi viết tôi cũng đã cố gắng ngắn gọn để mọi người dễ đọc, và có vẻ cũng đã vượt giới hạn. Có thể kết luận như sau: Kỹ năng viết mã nguồn khác với kỹ năng sửa mã nguồn, viết được thì sửa được và có thể liên tục hoàn thiện dần sản phẩm, tuy nhiên sửa được chưa chắc đã viết được. Dù cho có cỗ máy có thể viết mã nguồn theo yêu cầu thì các bạn trẻ vẫn cần học viết mã nguồn. Các bạn trẻ cần ưu tiên phát triển kỹ năng viết mã nguồn, chứ không phải kỹ năng sửa mã nguồn. Sửa một chút là có mã nguồn chạy được, sự phấn khích từ những kết quả dễ dàng có được nên được chuyển hóa thành cảm hứng và đam mê học hỏi và rèn luyện sâu hơn. Còn sự nhẹ dạ dễ tin rằng máy giải quyết được các vấn đề nhỏ thì cũng có thể giải quyết được các vấn đề lớn, khi học thấy máy giải hộ được bài tập mà đã vội kết luận sau này đi làm máy cũng làm hộ được các công việc thì e rằng đã sai lầm. Sai lầm trong nhận thức và thái độ của tuổi trẻ là các sai lầm lớn, trong các trường hợp đó thì xin mời đọc tiếp câu chuyện ngụ ngôn "ông lão đánh cá và con cá vàng".

-- Hết --